निर्धक्क नेपालका सर्त

नवयुवाहरूले पुराना–नयाँ दल र नेतृत्व पंक्ति मात्र होइन, कार्यकर्तालाई समेत आत्ममन्थन र त्यागका लागि आह्वान गरिरहेका छन् । ‘उत्तर दलपति चरितम’ त लेखिन्छ नै, कार्यकर्ता चरितमको पनि चर्चा गरिनुपर्छ । यसले दलपतिहरूको

फेरिँदै आएको चरित्रलाई मात्र उजागर गर्दैन, दलका सदस्य, हितैषी, मौन सहयोगीसमेतको भूमिका कोर्छ । यी दलहरूको घोषणापत्रमा जे लेखिएको भए पनि यिनका गिरोहहरू दक्षिणपन्थीको अड्डा बनिसकेका थिए । रस्साकसीलाई बुझ्न बहुत मुस्किल छैन अब । नेताहरूले देश डुबाए भनेर कराइरहँदा दलहरूले के–के सपारे र कहाँ–कहाँ सच्चिन जरुरी छ, त्यो पनि विमर्श हुनुपर्छ । किनभने, हाम्रो लोकतन्त्रले दलविहीनताको परिकल्पना गरेको छैन । हामी लोकतन्त्रको नयाँ संस्करणबारे मन्थन गर्नुपर्ने आत्मदबाबमा छौं । केवल पात्र र पार्टी फेरेर मात्रै हुँदैन ।

भविष्यका अनिश्चितताबाट आमजन लगातार चिन्तित छन् । त्यसको कारण के हो भने राजनीतिक संघर्षका नाममा हिंसाको अनुमोदन र प्रतिशोधका नाममा भौतिक आक्रमण । सुदूर देहातसम्मका बासिन्दाहरू डराएका छन् । बर्दी लगाएकाहरू झन् त्रसित छन् । कोही मनका कुरा राख्नबाट हच्किराखेका छन् । को कहाँ कतिखेर आक्रमणमा पर्ने हो भन्ने दुश्चिन्ता छ । यस्तोमा लोकतन्त्र कदापि टुसाउन सक्दैन । भयको प्रसारले लोकतन्त्रलाई केवल उर्ध्वश्वास दिन्छ ।

लोकतन्त्र कुनै अमूक र अमूर्त चीज होइन । यो चाल, चरित्र र चेहराबाट बोल्छ र अस्तित्वबोध पनि गराउँछ । शान्तिपूर्ण परिवर्तनका लागि पात्र, प्रक्रिया र परिणामबीच तारतम्य मिलेको हुनुपर्छ । साधन र साध्यबीच सन्तुलन खोज्छ । उत्तरदायित्व र कर्तव्यबोध साथसाथ रहन्छ । हाम्रो लोकतन्त्र फगत कागजी दस्ताबेजमा सीमित हुन पुग्यो । वास्तवमा हाम्रा समस्या प्रवृत्तिजन्य नै छन् । संविधानका डुंगा हाँक्ने पात्रहरूले पद्धति र प्रक्रियाको मर्म राम्रोसँग आत्मसात् गर्न सकेनन् । प्रत्येक क्षेत्रमा निजी जीवनको सदाचार चाहिन्छ ।

सर्वोच्च अदालतमा आगो लगाएर न त न्यायाधीशहरू अचानक सुनको जस्तो टल्किने हुन्, न त सिंहदरबारमा अग्निकाण्ड गरेर त्यसबाट नवकर्मचारीतन्त्र प्रकट हुने हो । तन्त्रमा देखिएको रिक्तता, चूक, अकर्मण्यताको समाप्ति स्वाहा गरेर किमार्थ हुँदैन । सुधार्न फेरि राजनीतिक नेतृत्वमा नैतिक बल र समर्थन देखाउने दह्रो अठोट नै चाहिन्छ ।

शान्तिपूर्ण तरिकाबाट रूपान्तरण गर्न चाहनेले पात्र होइन, प्रवृत्तिलाई निषेध गर्छ । ०४६ र ०६३ को परिवर्तनपछि यो जित सबैको भनियो । किनभने, संघर्षको अगुवाइ जनताको सन्ततिले गर्दै थियो । तत्कालीन नेतृत्वपंक्ति संवादमुखी थियो । अरू पक्षका पनि कुरा सुन्थे । नयाँ परिवेशमा कसैप्रति प्रतिशोध राखिएन । खुला प्रतिस्पर्धाको राजनीतिमा आउने अनुकूलता दिइयो । नेपाली लोकतन्त्र सहिष्णुता, सामञ्जस्य र संवादको जगमा खडा गर्ने सोच रह्यो । जब यो मौलिक पक्षमा ह्रास आउन थाल्यो, लोकतन्त्र गिरोहतन्त्र भयो ।

हिंसा आधारित राजनीतिको विशेषता के हो भने यसले उदाएका वा भूमिगत रूपमा प्रचारित रहेका नेतृत्वलाई सबै कुरा सम्भव बनाउन सक्ने असीमित शक्ति भएको एक मात्र पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । यसका एजेन्डाहरू पारदर्शी हुँदैनन्, यो हुकुमको भरमा हेरफेर चाहन्छ । यो प्रश्न गर्नेलाई प्रतिशोधको घुर्की दिन्छ । यसमा संलग्नहरूको उठबस सन्दिग्ध हुन्छन् । यिनका सपना अधिनायक शैलीमा पूर्ति भएको मानस राख्छन् । कुन काम किन भयो ? यसको जवाफ दिन चाहँदैन । यसले सबै पक्षलाई तर्साएर राख्न चाहन्छ । यसमा अरूलाई दण्डित गर्न हतारो हुन्छ तर आफू उन्मुक्ति चाहन्छ ।

आक्रोश सडकमा त्यसै छताछुल्ल भएन । विगतका जनआन्दोलनहरूपश्चात् पुराना शक्तिहरूले नयाँ विकसित परिस्थितिमा आफूलाई फेरे । निर्दलीयताको कुरा गर्ने पञ्चहरूले पार्टी खोले । संवैधानिक राजतन्त्र घोषणापत्रमा उल्लेख गरे पनि गणतान्त्रिक संविधानको शपथ खाए । अहिले दलहरू आफूभित्र ताजा सुरुवातको दबाबलाई उपेक्षा गर्नु भनेको नवयुवाहरूको नवयुगको खोजीको सपनालाई कुल्चिने धृष्टता गर्नु हो ।

एउटा सानो र संकीर्ण समूहबाट घेरिएर बसेका दलपतिहरू अझै बृहत् त्याग गर्ने पक्षमा छैनन् । यो भनेको जनतासमक्ष वायुपंखी लोकतन्त्रको वाचा विगतमा गर्दै आएकाबाट विमुख हुनु हो र आफ्नो मुहारमा आफैं कालो दल्नु हो । समयको पदचाप नसुन्नेहरू विस्मृत हुन पुग्छन् । परिवर्तनको वेगले कैयौं दललाई प्रजा परिषद्को पंक्तिमा पुर्‍याउँछ ।

जो नवयुवाहरूले भनेको सुन्दैनन्, तिनीहरू नवयुवाहरूका कहर खेप्न अभिशप्त हुन्छन् । नवयुवाहरूका मागमा यस्तो के हो जो सम्भव नहोस्, संवैधानिक नहोस् । नवयुवाहरू घरको दैलोबाट बाहिर आएका छन् र भन्दैछन्– कम–से–कम यति त मानिलिऊँ । नवयुवा जागरण नेपालको लोकतन्त्रको ‘ब्याकग्राउन्ड म्युजिक’ हो । यसको सर्वाधिक उपलब्धि हो, यसले एक प्रकारको जडतामा झट्का दिएको छ । हाम्रो सामर्थ्य र सचेतनाले लोकतन्त्रलाई यसले सुरिलो बनाउन सक्छ ।

‘इतने भले नहीं बन जाना साथी, जितने भले हुआ करते हैं सरकस के हाथी’ वीरेन डंगवालको शब्द । नवयुवाहरूको आलोचना गर्न सकिन्छ । तर, उनीहरूसँग प्रेम गर्न छोड्न सकिँदैन । तिनीहरूसँग प्रेम गर्ने तरिका यो हो कि तिनका काम, कथ्य र करिश्माको आलोचनात्मक विकास होस् । तिनीहरूसँगको परहेजले तपाईंभित्र कुण्ठा र कठोरता ल्याउँछ । भुइँमान्छेको नजरियाबाट नेपाललाई हेर्ने प्रयत्नले संघीयता, समावेशिता र सामञ्जस्यको सान्दर्भिकता बुझिन्छ ।

नेपाली लोकतन्त्रको तीर्थ– कोइराला निवास, गणेमान भवन वा किसुनजी आश्रम भष्म गर्न उद्यत समूहले नै बताउँछ, तिनको अभीष्ट के थियो ? के यो वर्तमानप्रतिको चरम आक्रोश मात्र थियो ? पूर्वमा स्थापित गरिएका मूर्तिहरू वा राजनीतिक संघर्षका प्रतीक परिसरहरू भन्जन किन गरिएको होला ? एउटै प्रवृत्तिका घटनाचक्र विभिन्न हिस्सामा कसरी घटित हुन पुगे ? यो मूर्तिभन्जक चरित्र नवयुवाका आर्गेनिक चरित्र हो भनेर कसरी पत्याउने ?

००७, ०३६ वा ०४६ सालको आन्दोलन यस्तो भयो, जो नेपालका कैयौं पिँढीलाई प्रभावित गर्‍यो, मार्गदर्शन गर्‍यो र आज पनि गरिरहेको छ । आजको नेपाल जस्तो छ, यसमा यी सबै जनसंघर्षको अप्रतिम योगदान छ । ०६३ सालको जनआन्दोलन र त्यसपछिका पूरक आन्दोलनहरूले नेपाली समाज, राजनीति र राज व्यवस्थामाथि अमिट छाप छोड्यो, जो कहिल्यै पनि मेटिँदैन, धमिलो हुन सक्दैन ।

साँचो अर्थमा लोकसत्ता वा भुइँमान्छेको स्वराज्य असत्यमय र हिंस्रक साधनहरूबाट आउन सम्भव हुँदैन । असहमत हुनेहरू सबैलाई दबाएर, दण्डित गरेर वा डर देखाएर हिँड्न खोजियो भने यसले वैयक्तिक स्वतन्त्रताको रक्षा गर्दैन । वैयक्तिक स्वतन्त्रता स्वाभाविक तवरमा तब प्रकट हुन्छ, जब अहिंसामा आधारित शासनले कार्य गर्छ । लोकतन्त्र र हिंसा सँगसँगै हिँड्न सक्दैन । ‘तत्कृष्मो ब्रह्म वो गृहे संज्ञान पुरुषेभ्य’ अर्थात् आऔं, हामी सबै मिलेर यस्तो प्रार्थना गरौं, जसमा नागरिकबीच परस्पर सुमति र सद्भावना बढोस् ।