दल–निषेधको अमिल्दो घुर्की !

पैसा, पहुँच र प्रभावले दलभित्रका पुराना र प्रतिबद्ध कार्यकर्तालाई ओझेलमा पार्दै आरोहण गर्नेहरूका कारण दलहरू प्रतिष्ठित वा स्वीकार्य बनाउने सम्भावना घट्दै आयो । लोभ्याएर राजनीति गर्ने दलहरूको बुझाइले तत्कालमा कुनै चुनाव जिताइहाले पनि यसले भुइँतहमा स्थायी आश्वस्त वा आकर्षण दिन सक्दैन । विगतमा चुनावमा भाग लिएका दलहरूको शैली यही रहिरह्यो । दलहरूको छवि स्खलित भएकै हो ।

बहुदलबिना लोकतन्त्र प्राणवायुरहित हुन्छ । दलहरूले सोझो अर्थमा संवैधानिक प्रक्रिया अनुसार प्रतिस्पर्धा गरेर बहुसंख्यक जनताद्वारा छानिएका प्रतिनिधिहरूको सम्मति अनुसार शासन गर्ने वैधता पाएको हुन्छ । दलहरूको उपस्थिति र सक्रियताले नागरिकलाई छनोटको विकल्प दिन्छ । जनताको अभिलाषालाई सरकारसमक्ष पुर्‍याउने, जनहितकारीमुखी कार्यप्रणाली राखिराख्न सरकारमाथि दबाब दिने, जनमत निर्माण गर्न विभिन्न रणनीति तय गर्ने काम दलको हो । एउटा दलको विकल्प अर्को दल हो । एउटा दलले अर्को दललाई सप्रिन, सच्चिन, सार्थक रहिरहन नैतिक प्रतिस्पर्धा दिइरहेको हुन्छ । एउटा दल निर्वाचनमार्फत सर्वसत्तावादी हुन थाल्यो भने त्यसलाई लगाम लगाउने दायित्व अरू प्रतिस्पर्धी दलहरूले बोकेको हुन्छ । तर, जुन प्रकारले दलीयता अभ्यास भयो त्यसले यसको परिभाषालाई एउटा सानो सीमाभित्र कैद गर्‍यो ।

दलहरू जो, जहाँ सत्ता वा प्रतिपक्षमा रहेर जब राजकीय भागबन्डालाई नैसर्गिक हक मान्न थाल्छ, राज्यलाई दोहन गर्ने स्रोतका रूपमा मात्रै हेर्छ । जब दलले एउटा सर्वज्ञात सिन्डिकेट बनाउन पुग्छ तब लोकतन्त्रमा दलको परिकल्पना गरिएका दायरा सोचिएभन्दा पृथक् हुन पुग्छ । बहुदलीयता सबैले भन्ने, तर कमैले मात्रै यसको मर्म अपनाउने विषयका रूपमा यो चिनिँदै आयो । नेपालमा यस्तै दलहरूको कारण बहुदलीयता मात्रै नारामा सीमित भयो । बहुदलीय व्यवस्थाका लागि लडेका दलहरू नै मतिछाडा देखिए । हो यतिखेर मौसमी रूपमा दल–निषेधको नारा न दीर्घकालसम्म टिक्छन्, न तिनको कुनै तौल नै हुन्छ । यो भनिरहँदा जनता र दलबीच टाढिएको दूरी नघटाउनुको भार अब यो संविधानले थेग्न सक्दैन ।

प्रायः दलहरूमा व्यक्ति–पूजाको प्रवृत्ति छ । एउटै व्यक्तिको चुम्बकीय प्रभामण्डलमा दल टिकेको बुझाइ छ । दलको भाग्यविधाता कुनै अमूक नेतालाई मान्ने चलन छ । ती दलपति सिंहासनबाट हटे दल विभाजन हुने, ‘उत्तराधिकारी घोषणा गर्नुपर्छ वा दलपति एउटा अवधिपछि स्वैच्छिक निवृत्तिमा जानुपर्छ’ भन्ने दबाबलाई षड्यन्त्रको संज्ञा दिइन्छ । यस्तोमा ती दलपतिहरू मुखले ‘म लोकतन्त्रवादी हुँ’ भन्दैमा ऊ लोकतन्त्रको सच्चा पहरेदार हुने सुविधा यही कारण उसलाई कतैबाट पनि प्राप्त हुन सक्दैन । दल भनेको लोकतन्त्रमा कुनै नाफामूलक कम्पनी होइन, जहाँ कुन नेतृत्वले कति सिट जिताइदियो, त्यसको आधारमा मूल्यांकन होस्, यसको भूमिका त्योभन्दा उच्च मानिएको छ । के कस्ता मूल्यमान्यताहरूले प्रश्रय पायो ? त्यस आधारमा दलपतिको सान्दर्भिकता व्याख्या हुने हो । पुराना दलभन्दा नयाँ दलहरू कुन अर्थमा भिन्न छन् ? त्यस आधारमा तिनको औचित्य स्थापित हुन्छ । दलहरूभित्र आन्तरिक लोकतन्त्रको तात्पर्य तिनका संगठनात्मक ढाँचा र कार्यप्रणालीमा लोकतान्त्रिक सिद्धान्त तथा प्रक्रियाहरूको अभ्याससँग छ । यसमा निर्णय लिने प्रक्रिया, नेतृत्व चयन, नीति निर्धारण र दलपतिको आफ्ना सदस्यप्रति जवाफदेही सुनिश्चित गर्नु हो । उस्तै–उस्तै चाल र चरित्र रहिरहेको अवस्थामा पुराना दलहरूको विकल्प नयाँ दलहरू हुन सक्दैनन् ।

पुराना दलहरू नसच्चिए नयाँ शक्तिले जनादेशबाट तिनलाई विस्थापित गर्छ । जनतासँग यो अधिकार छ कि उसले कसलाई आफ्नो प्रतिनिधि बनाउँछ । हामीकहाँ दलपति बदल्ने एकोहोरो कोलाहल चलिरहेको छ, तर किन बदल्ने ? त्यसैगरी ‘पुराना दलहरू हटाऊ, नयाँ नयाँ ल्याऊ’ नारा खुब फलाकिएको छ, तर त्यो नयाँले गर्ने के ? दलहरूको आवश्यकता र पुराना दलहरूले खडा गरेका त्रासदीहरूको थुप्रै आलोचक भेटिन्छ यतिखेर । तर, दलहरू निर्माण भनेको अँध्यारो कोठामा कोरिने स्वार्थी द्युतक्रीडा होइन । यो त विसंगत पक्ष उज्यालोमा ल्याएर परिवर्तनको अपर्याप्त विषयलाई सत्ताको केन्द्रमा स्थापित गर्ने सामूहिक संकल्प हो ।

दल र चुनाव प्रायः अविभाज्य पक्ष हो । राजनीतिक दलहरूले चुनावी चुनौती स्वीकार गर्छन् नै । सुशीला कार्की नेतृत्वको सरकारले आफ्नो सम्मानजनक बहिर्गमन चाहेको हो भने निर्वाचन आयोगमार्फत देखापरेका नियम व्यवहारमै देखिने गरी सबै दलका लागि समान बनाउनुपर्छ ।

हेक्का रहोस्, यो पञ्चायती चुनाव होइन, मर्जी लागेकालाई भाग लिन अनुकूलताका अनेकौं जुक्ति खेल्ने र मन नपराउनेलाई निषेध गर्ने । त्यसैगरी एक दलले अर्को दलका कमीकमजोरी झिक्नु, त्यसलाई जनसमक्ष राख्नु आधारभूत निर्वाचनीय प्रक्रिया हो । तर, कुनै दललाई निषेध गर्न प्रपञ्च गर्नु अधिनायकी हो । यतिखेर गुफाबाट फुत्त निस्किएकाहरू भूस्वर्गको सपना बेचिरहेका छन् । ‘फु’ गरेर पुराना दल ढल्दैनन् । तर, पुराना दलहरू नसच्चिए समय आफैं अगाडि बढ्नेछ ।